Version 1.1 of the definition has been released. Please help updating it, contribute translations, and help us with the design of logos and buttons to identify free cultural works and licenses!

Editing Definition/Is

Jump to navigation Jump to search

Warning: You are not logged in. Your IP address will be publicly visible if you make any edits. If you log in or create an account, your edits will be attributed to your username, along with other benefits.

The edit can be undone. Please check the comparison below to verify that this is what you want to do, and then save the changes below to finish undoing the edit.

Latest revision Your text
Line 15: Line 15:
  
 
== Formáli ==
 
== Formáli ==
Félagslegar og tæknilegar framfarir hafa gert sístækkandi hluta mannkyns það kleift að ''nálgast, skapa, breyta, útgefa og dreifa'' ýmsum tegundum hugverka - listaverk, vísinda- og kennsluefni, hugbúnaður, greinar - í stuttu máli: ''allt sem hægt er að birta á stafrænu formi''. Mörg samfélög hafa myndast á netinu til þess að nota þessa möguleika og skapa sameiginlegan brunn endurnotanlegra hugverka.
+
|
 
 
Flestir höfundar, óháð sviði eða virkni og óháð því hvort að þeir eru fagmenn eða áhugamenn, hafa raunverulega hagsmuni af því að styðja umhverfi þar sem hugverkum má dreifa, endurnýta og nota í afleidd verk. Þeim mun auðveldara sem það er, þeim mun ríkari verður menning okkar.
 
 
 
Til þess að tryggja góða virkni þessa umhverfis þá ættu hugverk að vera ''frjáls'' og með ''frelsi'' þá meinum við:
 
* '''frelsi til að nota''' verkið og njóta gæða af notkun þess
 
* '''frelsi til að læra''' af verkinu og til að beita þekkingunni sem hlýst af því
 
* '''frelsi til að afrita og dreifa''' verkinu í heild eða hluta, upplýsingum úr því eða tjáningu
 
* '''frelsi til að breyta og bæta''' og til þess að dreifa afleiddum verkum
 
 
 
Þessi frelsi ættu að standa öllum til boða, hvar sem er og hvenær sem er. Þau ætti ekki að hefta út frá því samhengi sem verkið er notað í. Sköpun er það að nota tiltæka hugmynd á hátt sem ekki var fyrirséður áður.
 
 
 
Í flestum löndum er þessu frelsi ekki framfylgt heldur er eru þau kæfð með lögum sem nefnast ''höfundalög''. Samkvæmt þeim eru höfundar skaparar sem líkjast meira guðum en mönnum og þeim er fengin einokunarstaða þegar kemur að notkun þeirra verka. Slík einokun stendur blómstrandi menningu fyrir þrifum og tryggir ekki lífsviðurværi höfunda svo mikið sem það verndar fjárhagshagsmuni stórra útgáfufyrirtækja.
 
 
 
Þrátt fyrir þessi lög geta höfundar gefið verk sín samkvæmt skilmálum skjala sem kölluð eru frjáls afnotaleyfi. Þegar höfundur verks velur að gefa verk sitt út samkvæmt slíku afnotaleyfi þá er hann ekki að afsala sér öllum réttindum heldur að veita öllum öðrum það frelsi sem fjallað er um að ofan.
 
  
Það er mikilvægt að öll hugverk sem sagt er að séu frjáls séu framangreind frelsi tryggð og virk í framkvæmd án áhættu. Það er af þessari ástæðu sem við munum skilgreina nákvæmlega hvað felst í frelsi hugverka og frjálsum afnotaleyfum.
 
|
 
  
 
== Preamble ==
 
== Preamble ==
Line 57: Line 41:
  
 
== Kennsl borin á frjálsa menningu ==
 
== Kennsl borin á frjálsa menningu ==
Þetta er skilgreiningin á frjálsum hugverkum sem við hvetjum þig til þess að vísa til þegar þú lýsir verkum þínum: "Þetta hugverk fellur undir frjálst afnotaleyfi í skilningi skilgreinar á frjálsum hugverkum." Ef þú kannt ekki við hugtakið "frjálst hugverk" þá getur þú notað almennara hugtak eins og "frjálst efni" eða vísað til einhverrar af þeim hreyfingum sem skilgreina frelsi verka í sértækara samhengi. Við hvetjum þig jafnframt til þess að nota frjálst hugverk merkingarnar sem eru í almenningi.
 
 
Athugaðu að slík merking ein og sér hefur ekki þau réttaráhrif sem felast í skilgreiningu frjáls hugverks. Til þess þarf að nota frjálst afnotaleyfi eða gefa verkið í almenning.
 
 
Við mælum gegn því að nota önnur orð til þess að lýsa frjálsum hugverkum sem ekki bera með sér skýra skilgreiningu á frelsi á borð við "opið efni" eða "opinn aðgang". Slík orð eru gjarnan notuð til að vísa til efnis sem ekki er háð jafn ströngum skilyrðum og gilda samkvæmt höfundarétti eða jafnvel einfaldlega til efnis sem er "aðgengilegt á vefnum".
 
 
|
 
|
  
Line 74: Line 53:
 
|
 
|
 
== Afnotaleyfi frjálsrar menningar skilgreind ==
 
== Afnotaleyfi frjálsrar menningar skilgreind ==
Afnotaleyfi eru lögfræðileg skjöl sem rétthafi ákveðinna réttinda getur notað til þess að færa þessi réttindi til þriðja aðila. Frjáls afnotaleyfi taka engin réttindi af neinum, það er frjálst val höfundar að gangast undir þau og ef það er gert þá veita þau öðrum frelsi sem höfundalög gera ekki. Slík afnotaleyfi breyta ekki þeim takmörkunum sem fyrir eru á höfundarétti samkvæmt höfundalögum.
 
 
 
|
 
|
  
Line 84: Line 61:
 
|
 
|
 
=== Nauðsynleg frelsi ===
 
=== Nauðsynleg frelsi ===
Til þess að geta talist "frjálst" samkvæmt þessari skilgreiningu þarf afnotaleyfi að veita eftirtalin frelsi án takmarkanna:
 
 
*'''Frelsi til þess að nota verkið og flytja það:''' Leyfishafinn verður að mega nota verkið á hvern þann hátt sem hann eða hún vill, opinberlega eða í einkaþágu. Þegar það á við, þá þarf þetta frelsi að ná til hvers kyns afleiddra og skyldra réttinda á borð við rétt til þess að flytja verkið eða að túlka það. Engar undantekningir má gera vegna t.d. stjórnmálalegra eða trúarlegra sjónarmiða.
 
*'''Frelsi til þess að læra af verkinu og beita þekkingu sem fæst af því:''' Leyfishafinn verður að geta rannsakað verkið og mega nota þekkinguna sem hlýst af verkinu á hvaða hátt sem er. Afnotaleyfið má til dæmis ekki takmarka "vendismíði" (e. reverse engineering).
 
*'''Frelsi til að fjölfalda og dreifa:''' Selja má afrit, skipta þeim eða gefa án endurgjalds hvort sem afritum er dreift stökum eða sem hluti af stærra safni eða stærra verki. Ekki mega vera hömlur á því magni upplýsinga afrita má eða hömlur á því hver má afrita verkið eða hvar.
 
*'''Frelsi til þess að dreifa afleiddum verkum:''' Til þess að allir eigi kost á því að bæta verk þá má afnotaleyfið ekki takmarka frelsið til þess að dreifa breyttum útgáfum verks (eða að dreifa afleiddum verkum í tilfellum efnislegra verka), óháð tilgangi og markmiði slíkra breytinga. Hins vegar má leggja á vissar hömlur til þess að vernda þessi frelsi eða til þess að tryggja vísun til höfundar (sjá að neðan).
 
 
|
 
|
 
 
=== Essential freedoms ===
 
=== Essential freedoms ===
  
Line 103: Line 73:
 
|
 
|
 
=== Leyfilegar hömlur ===
 
=== Leyfilegar hömlur ===
Það eru ekki allar hömlur á notkun og dreifingu verka sem ganga á hin nauðsynlegu frelsi. Nánar tiltekið þá eru skilmálar um vísun til höfundar, um samhverfa samvinnu (t.d. deila eins eða copyleft) og til verndar nauðsynlegu frelsi eru álitnar leyfilegar hömlur.
 
 
|
 
|
  
Line 112: Line 81:
 
|
 
|
 
== Frjáls menning skilgreind ==
 
== Frjáls menning skilgreind ==
Til þess að hugverk geti kallast frjálst þá þarf það að falla undir frjálst afnotaleyfi eða réttarstaða þess skilgreind með öðrum hætti sem tryggi frelsin sem talin hafa verið upp hér að ofan. Það er hins vegar ekki nægjanlegt. Tiltekið verk getur verið ófrjálst á annnan hátt sem gengur gegn hinum nauðsynlegu frelsisþáttum. Þetta eru viðbótarskilyrðin fyrir því að unnt sé að líta á verk sem frjálst:
 
* '''Aðgengi að frumgögnum''': Þegar verk byggir á söfnun eða vinnslu frumgagna úr einni eða fleiri skrá þá skulu slík frumgögn vera aðgengileg með verkinu og samkvæmt sömu skilmálum og verkið sjálft. Undir þetta geta fallið til dæmis nótnablöð tónverks, líkön sem notuð eru í þrívíddarmynd, frumgögn birtrar vísindagreinar, grunnkóði tölvuforrits eða aðrar áþekkar upplýsingar.
 
* '''Frjálst skjalasnið''': Þegar um er að ræða stafrænar skrár ætti verkið ekki að notast við skráarsnið sem háð er einkaleyfum nema þá að leyfishafinn hafi gefið takmarkalaust, algilt, endanlegt leyfi fyrir endurgjaldslausri notkun skráarsniðsins. Í lagi er að notast við ófrjáls skráarsnið þegar aðrar leiðir eru ekki færar en engu að síður þarf þá einnig að liggja fyrir útgáfa á frjálsu skráarsniði ef verkið á að teljast frjálst.
 
* '''Engar tæknilegar hömlur''': Verkið þarf að vera aðgengilegt á sniði þar sem engar tæknilegar hömlur eru lagðar á til þess að takmarka þá frelsisþætti sem taldir voru upp að ofan.
 
* '''Engar aðrar hömlur eða takmarkanir''': Verkið má ekki vera háð öðrum lagalegum hömlum (einkaleyfum, samningum o.s.frv.) eða hömlum (til dæmis vegna friðhelgi einkalífs) sem myndu hefta þá frelsisþætti sem taldir voru up að ofan. Í verki má notast við gildar undanþágur höfundaréttar (tilvitnanir í höfundaréttarvarin verk), en þá falla aðeins þeir hlutar verksins sem óumdeilanlega eru frjálsir undir frjálsa menningu.
 
Með öðrum orðum, þá valda allar lagalegar eða tæknilegar hömlur á því að notandi verks geti notið grundvallarfrelsisþáttannna því að verkið getur ekki talist frjálst.
 
 
|
 
|
 +
 
== Defining Free Cultural Works ==
 
== Defining Free Cultural Works ==
  
Line 132: Line 96:
 
|
 
|
 
== Frekara lesefni ==
 
== Frekara lesefni ==
 +
|
  
* Sjá [[Licenses|afnotaleyfi]] (á ensku) til að sjá umfjöllun um einstök afnotaleyfi út frá þvi hvort að þau falli að þessar skilgreiningu eða ekki.
 
* Sjá [[History|söguna]] (á ensku) á bak við þessa skilgreiningu og innblástur hennar.
 
* Sjá [[FAQ|algengar spurningar]] (á ensku) til að fá svör við algengum spurningum.
 
* Sjá [[Portal:Index|efnisyfirlit]] (á ensku) um viðfangsefni sem snerta frjáls hugverk.
 
|
 
 
== Further reading ==
 
== Further reading ==
  
Line 147: Line 107:
 
|
 
|
 
== Nýjar útgáfur ==
 
== Nýjar útgáfur ==
 
Nýjar útgáfur þessarar skilgreiningar skulu vera gefnar út þegar samhugur hefur myndast (annað hvort beint eða með kosningum samkvæmt viðmiðum [[authoring process|höfundaferlisins]])  um tillögur að breytingum. Útgáfur skulu tölusettar þannig að 0.x standi fyrir útgefin drög, 1.x, 2.x o.s.frv. fyrir meiri háttar uppfærslur og x.1, x.2 o.s.frv. fyrir minni háttar breytingar. Það telst minni háttar breyting þegar texta er breytt á þann hátt að það hafi ekki efnislega áhrif á gildissvið núverandi eða hugsanlegra afnotaleyfa sem reiða sig á þessa skilgreiningu.
 
 
|
 
|
  

Please note that all contributions to Definition of Free Cultural Works are considered to be released under the Attribution 2.5 (see Definition of Free Cultural Works:Copyrights for details). If you do not want your writing to be edited mercilessly and redistributed at will, then do not submit it here.
You are also promising us that you wrote this yourself, or copied it from a public domain or similar free resource. Do not submit copyrighted work without permission!

To protect the wiki against automated edit spam, we kindly ask you to solve the following CAPTCHA:

Cancel Editing help (opens in new window)

Template used on this page: